Dilimize Yerleşmiş 10 İstanbul Deyimi 1

1. ÜSKÜDAR’DA SABAH OLDU

Üsküdar’da deniz kıyısındaki

Valide Sultan ve Mihrimah Sultan camilerinin müezzinleri
Karşı tarafta yaşayan padişaha seslerini duyurabilmek

Ondan ihsan alabilmek

Belki saray müezzinliğine yükselebilmek ümidiyle
Sabah ezanlarını mutlaka
Beşiktaş’taki cami müezzinlerinden önce okurlarmış.

Bir şeyin zamanını geçirmek
Geç kalmak anlamında bugün dahi kullanılmakta olan

“Üsküdar’da sabah oldu”

Deyimi vaktiyle aynı hat üzerinde olmalarına rağmen
Üsküdar’ın Beşikta’tan önce
Okunan sabah ezanlarından kaynaklanmıştır.

★★★★★★★★★★★

2. MARMARA ÇIRASI GİBİ TUTUŞMAK

Eskiden ocak, soba veya mangalda ateş yakabilmek için çıralar kullanılır
Bu çıralar ise çarşılarda tutam halinde satılırdı.

Aniden parlayanlar
Öfkelenenler için kullanılan bu deyim

Sakızlı çam ağaçlarıyla meşhur olan
Marmara Adası’ndan toplanan
Reçinesi bol olduğu için kolay yanan çıralardan doğmuştur.

★★★★★★★★★★★

 

3. KABAK BAŞINDA PATLAMAK

Su kabaklarının içleri oyularak şişe gibi kullanıldığı yıllarda
Galata meyhanelerinde içleri şarap dolu kabaklar sıra sıra vitrine dizilir

İsteyen külhanbeyi hangi kabağın ipini keserse onu alır
Bitirmeden yerinden kalkmazmış.

Meyhaneye yapılan baskınlarda

Zabıtalar ve bekçiler tarafından mekandaki
Küpler ve fıçılar devrilir

Sıra sıra asılmış şarap kabakları da
Meyhaneci ve araya giren müşterilerin başında patlatılırmış.

★★★★★★★★★★★

 

4. DİNGONUN AHIRI

İstanbul’da ulaşım için atlı tramvayların kullanıldığı yıllarda
İki at ile çekilen tramvaylara

Dik Şişhane yokuşunu çıkabilmesi için fazladan atlar koşturulurdu.

Azapkapı’da tramvaya eklenen takviye atlar

Taksim’de Dingo isimli bir Rum vatandaş tarafından

İşletilen ahırda dinlendirilir
Sonra tekrar Azapkapı’ya götürülürlerdi.

Gün içinde sürekli atların girip
Çıktığı ahırın bu durumu dolayısıyla

Girenin çıkanın belli olmadığı
Yahut her önüne gelenin girip çıkabildiği yerler
İçin bu deyim kullanılmıştır.

★★★★★★★★★★★

 

5. GOYGOYCULUK YAPMAK

Vaktiyle Muharrem ayında
İlahiler okuyarak kapı kapı dolaşıp dilenen tarikat mensubu
Dilencilere goygoycu adı verilirdi.

Bu kişiler
Muharrem ayından iki gün önce
Üsküdar’daki tekkelerine giderek şeyhlerinin yanında toplanır

Buradan dörder beşer kişilik gruplar halinde semtlere dağılırlardı.

Muharrem’in birinci gününden
Onuncu gününe kadar sokaklarda ilahiler okuyarak dolaşan goygoycular

Gülbank çekerler ve durdukları kapının önünde dua ederlerdi.

Günümüde bu deyim gevezelik
Boşboğazlık yapmak anlamında kullanılmaktadır.

★★★★★★★★★★★

 

6. ÇAPULCU

Vaktiyle tulumbacı takımlarına
Sızmış işsiz güçsüz adamlara çapulcu adı verilirdi.

Bunlar zaman içinde birtakım sınavlardan
Denemelerden geçerek takıma alınmlarına rağmen

Bazıları ahlak düşkünlüğü sebebiyle
Yine ilk fırsatta yangın yerinden hırsızlığa kalkışırlar

Durum fark edilirse
Polise teslim edilirler
O semte bir daha adım atamazlardı.

1910’lu yıllarda
İstanbul şehreminliği görevini sürdüren

Cemil Topuzlu
Hatıralarında itfaiye teşkilatındaki

Aksaklıkları dile getirirken “Çapulculuktan” bahsetmektedir.

★★★★★★★★★★★

7. BULGURLU’YA GELİN GİTMEK

Bir işte gereğinden fazla telaş gösterenlere
Söylenen bu deyimin hikayesi şudur;

Bulgurlu Köyü
Suyu ve havası nedeniyle güzel bir köydür

Eskiden beri de pehlivan çıkaran
Bu köyün delikanlıları güzelliği ile meşhur olmuştur.

Bu delikanlılarla evlenmek için
Civardaki köylerin genç kızları can atarlardı.

Dokuz gün festival havasında geçen
Bulgurlu’nun düğünleri de pek meşhurdu.

Eğer Bulgurlu’dan bir görücü gelip
Kızı beğenerek nişan taktı mı

Kız nişan bozulur korkusuyla
Çeyizini noksanlarını tamamlaması

Bir an evvel nikah kıyılıp
Bulgurlu’ya gelin gitmek için
Annesini, babasını gece gündüz sıkıştırırmış.

★★★★★★★★★★★

 

8. PÜSKÜLLÜ BELA

II. Mahmud devrinde
Önce askerler

Ardından memurlar için
Resmi başlık olarak kabul edilen fes

Kısa sürede halk arasında da kullanılmaya başlanır.

Fesin yaygınlaşmasıyla beraber

Değişik renk ve biçimlerde
Püsküllü ve püskülsüz biçimde modeller ortaya çıkmıştır.

Yağmur ve kardan kalıbı bozulan
Rüzgarda püskülleri sürekli karışan fesin kullanımı

Zahmetli ve masraflı bir iştir.

Püsküllü bela deyimi
Bu durumdan esinlenerek ortaya çıkmıştır.

★★★★★★★★★★★

9. BALIK KAVAĞA ÇIKINCA

Karşılıklı noktalarda bulunan
Rumeli ve Anadolu Kavağı
Çok rüzgarlı ve akıntının kuvvetli olduğu yerlerdir.

Buralarda bu yüzden balık tutmak neredeyse imkansızdır.

İstanbul’da balığın bol bulunduğu
Dolayısıyla fiyatının düştüğü zamanlarda

Şehirde tutulan balıkların
Kavaklar’a kadar götürülüp satıldığı görülür.

Diğer zamanlarda düşük ücretle
Balık almak isteyen müşterilere
Balıkçılar tarafından verilen cevap ise

“O sizin dediğiniz ücret balık kavağa çıkınca olur” şeklindedir.

★★★★★★★★★★★

10. İKİ DİRHEM BİR ÇEKİRDEK

Kılık kıyafetleriyle dikkat çeken
İstanbul hanımefendileri ve beyefendileri için kullanılan bu tabir

Aynı zamanda gösterişten uzak ve giydiğini
Kendisine yakıştıran anlamlarını da taşır.

Deyimde geçen “dirhem” ve “çekirdek”
Tabirleri kuyumculukta hassas tartılar için kullanılan ağırlık ölçüleridir.

O dönemde piyasada en değerli para olan
Osmanlı altını, tartıda iki dirhem bir çekirdek gelmektedir.

Kılık kıyafet konusunda titiz olan kimselerin
Piyasada en yüksek değere

Hassas ölçülere sahip altın sikkeyle beraber değerlendirilen bir deyim olmuştur.

★★★★★★★★★★★

Tarık Başçıl  _    4 Ocak 2026

Not: 

Kırmızı yazılı kelime gördüğünüzde tıklar iseniz

Sizi "Vikipedi" e yönlendirir

Onun hakkında daha fazla bilgiye ulaşmış olursunuz

★★★★★★★★★★★

Blog dan Daha Farklı 

Derlemeye Ulaşmak İçin 

Aşağıdaki Link Adresine

Tıklayabilirsiniz 

https://xtarik.blogspot.com/