Türkçede Kadınla İlgili Kelimenin 20 Anlamı ve Etimolojik Kökeni _ 1

Bu 20 kelimenin ayrı ayrı incelemensinin

İlk 10 unu bu yazıda

Diğer 10 unu da 24 Ocak 2025 deki yazıda paylaşacağım

Tarık Başçıl  _  18 Ocak 2026

Not: 

Kırmızı yazılı kelime gördüğünüzde tıklar iseniz

Sizi "Vikipedi" e yönlendirir

Onun hakkında daha fazla bilgiye ulaşmış olursunuz

★★★★★★★★★★★

Dünya’da ne kadar insan varsa

O kadar değişik çeşitlilikte insan var.

Başkalarını tanımlamak için kullandığımız her kelime

Esasen öncelikle onları değil

Bizim onları nasıl gördüğümüzü anlatıyor.

Kelimeler

Bilincimizi, bilinçaltımızı, duygu ve düşünce dünyamızı yansıtıyor.

Kullandığımız her kelime
Üslubumuz, vurgu ve tonlamalarımız nasıl ve nerede yetiştiğimizden

Nasıl bir eğitim aldığımızdan tutun da
Nasıl bir kişiliğe sahip olduğumuza

Neleri sevip sevmediğimize kadar

Önyargılarımız ve inançlarımız da dahil hakkımızda her şeyi anlatıyor
Hiç şüpheniz olmasın.

İşinin ehli bir dil bilimci 

Ya da bir psikolog

Beş dakika gibi kısa bir süre içinde 

Kendimiz hakkında söylemediğimiz

Hatta farkında dahi olmadığımız pek çok bilgiye ulaşabilir.

Her dilde, ama özellikle de 

Türkçede “Kadın” kavramını yansıtacak biçimde 

Zengin ve ilginç 

Bir sözcük hazinesi gelişmiş durumda.

Doğrudan kadın kavramını karşılayanlar
Kadının sosyal ve/veya hukuki statüsünü yansıtanlar

Akrabalık bağlarını gösterenler
Yaptığı işi anlatanlar

Doğurma özelliğini vurgulayanlar

Yaşa göre yapılan adlandırmalar
Giyim kuşam ve hareketlerine yönelik adlandırmalar

Olumsuz adlandırmalar olmak üzere 

Bunları gruplandırabiliriz.

Bu kelimeler
Dil bilim açısından önemli olduğu kadar

Modern ve eski Türk toplumunun cinsiyet kültürünü ve kadının toplumdaki yerini göstermesi açısından önemli.

Türkçede değişik dönemlerde ortaya çıkmış kadın ile ilgili kelime ve tanımlamaların bazılarını derlemeye çalıştım.

Bu geniş çalışma alanını 

Ciddiyetle ele alan 

İlk ve esasen hala tek araştırmacı

1961-1964 yılları arasında yayınladığı üç makale ile Türkolog Saadet Çağatay

Kendisini bu vesileyle 

Bir kez daha sevgiyle anmış olalım

★★★★★★★★★★★

1. Hatun



“Katun” şeklinde kullanılır.

Bu kelime, “Hatun” kelimesine dönüşerek Türkçeye girmiş.
Soğdça “Xwat’yn”den alıntı olduğu düşünülüyor.

Soğdça;

Orta Asya’da Soğdların kullandıkları 

Hint-Avrupa dil ailesine bağlı

İran kökenli antik bir dil.

Dokuzuncu yüzyıla kadar 

İpek yolu üzerinde 

Konuşulan önemli dilllerden biri olan Soğdca

Soğdların gitgide daha çok Türklerle kaynaşmaları

Türkçe konuşmaya başlamaları ile önemini kaybetmiş

En sonunda tamamen kaybolmuş.

Kelime, esasen “Han Eşi” anlamına geliyor.

Osmanlıcada “Xatun”, “Yüksek sınıf kadını, Hanım” anlamında 

Saygı ve şerefi ifade eden 

Sultan eşlerinin bir rütbesi olarak 

Farsçadan geçmiş.

Zamanla “Han” ile ilgisini kaybediyor

Anlam genişlemesine uğrayarak genel anlamda 

Kadını ifade etmeye başlıyor.

★★★★★★★★★★★

2. Kadın

Aslında “Katın” şeklinde kullanılır
Soğdça “Xwaten” kelimesinden gelir.

Katın; “Hanımefendi”, “Kraliçe”, “Hanım” manalarına gelir.

Osmanlı saraylarında “Baş Kadın”, “Kadın Efendi”

Saray kadınlarının ve sultan eşlerinin rütbeleridir.

Anadolu’da da bu manalar korunmuş.

★★★★★★★★★★★

3. Hanım
Han

Eski Türk-Moğol topluluklarında hükümdar

“Ulu İnsan”, “Lider” anlamları taşıyor.

Moğolcada ve bazı Altay lehçelerinde 

Kan (Gan) olarak da söyleniyor.

Arapça’da “Melik”, Farsça’da “Şah”, Latince’de “Regis”
İngilizce’de “King” kelimesinin Türkçedeki karşılığı.

Hanım

Türk toplumlarında kadın yönetici, kraliçe. 

“Kanım” şeklinde de söyleniyor.

Türkler devlet yöneticilerini; “Han ve Hanım”

Moğollar “Han ve Hatan” (Kan “Hakan” ve Katan “Hatun”) olarak bir çift şeklinde ifade ederler.

“Hanım” sözcüğünün türeyişine dair bir rivayet mevcut.

Mete Han 

(Moğollar, Cengiz Han olduğunu söylerler) 

Huzuruna gelip saygılarını sunan herkesin

Kendisine “Han’ım” şeklinde hitap ettiği bir ortamda

İçeri giren eşini görünce 

“İşte bu da benim Han’ım” der.



O günden bu yana kadın yöneticilere “Hanım” denir.
Saadet Çağatay makalesinde 

Farsça “Ev”, “Aile” demek olan “Hanuman” kelimesinden gelmiş olabileceğini

Sözcüğün 16. yüzyılda kullanıldığını gösteren belgeler olduğunu 

Fakat kullanımının daha eski olup olmadığının araştırılmaya muhtaç olduğunu belirtir.

Bugün “Hanım” sözü

“Hatun”dan daha aşağı manada kullanılmaktadır. der

Rütbe ya da mevkii olarak 

Edebi ve yüksek dilde kullanılan “Hanımefendi” tabirinin

“Hanım” sözünün artık büsbütün 

Halk diline inmiş olduğunun ispatı olduğunu belirtir.

★★★★★★★★★★★

4. Hanımefendi



Hanım’ı yukarıda anlattık…
Hayli şaşırabilirsiniz belki ama “Efendi” kelimesi

Yunancadan 

Türkçe, Arapça, Farsça’ya geçmiş. 

Yunanca, “avthéntis” (otantik) kökünden türetilmiş

“Bey”, “Üstad”, “Hazret” anlamında bir kelime.

★★★★★★★★★★★

5. Begüm

Etimolojik olarak “Hanım”a benzer bir durum 

“Beg/Beğ”(Bey)’den “Begüm” sözcüğünün türetilmiş olması.

Begüm; “Bey”in dişil hali ve “Hanımağa”

“Kadın Yönetici”, “Prenses”, “Asil Kadın” gibi anlamları içeriyor.

Saadet Çağatay

Bu sözün Babür İmparatorluğu devrinde 

Türkistan’dan Hindistan’a kadar yayıldığını

Bugün özellikle Pakistan’da kullanıldığını belirtiyor.

Tarihte bu isme sahip en ünlü kadınlardan biri

Şah Cihan’ın anısına Tac Mahal’i yaptırdığı eşi 

Ercümend Banu Begüm’dür.

★★★★★★★★★★★

6. Banu

Farsça kökenli olan “Banu”, “Hanımefendi”

“Büyük Kadın”, “Soylu Kadın” anlamlarıyla
Kadına saygınlık atfeden bir kelime.

Aslen Orta Farsça (Pehlevice veya Partça) 

Aynı anlamlara gelen 

“Bānūg” sözcüğünden evrilmiş.

★★★★★★★★★★★

7. Avrat

Avrat
~? Ar ˁawrāt عورات [çoğ.] (Kadının) edep yerleri, zaaf ve kusurlar < Ar ˁawra ͭ عورة [#ˁwr] kusur, özür, edep yeri → avret

Arapça 'da birde  "Kusur, özür, edep yeri" anlamlarına gelen 

"Awra" sözcüğünün çoğuludur.

Arapçada kadın anlamına gelen bu kelime
Günümüze kadar Türk lehçelerinde kullanıldı.

Eskiden olumlu bir anlama sahipken
Günümüzde kısmen olumsuz bir anlama evrildi.

Türkiye Türkçesi söz konusu olduğunda tercih edilmeyen bir kelimedir.

Anadolu ağızlarında ve argoda yaşamaya devam ediyor.

★★★★★★★★★★★

8. Dişi

Uygurca orijinali “Tişi” olan
Çoğu modern lehçede de yaşayan bu kelime

Hayvan ve insan türlerini içine alan geniş bir bağlamda kullanılıyor.

İlk kez sekizinci yüzyıl Uygur metinlerinde bu kelimeye rastlanıyor.

Eski Anadolu Türkçesinde de aynı anlamda kullanılmaya devam edilmiş.

“Dişi kişi” şeklinde kullanımı

“Dişi”nin kavram alanını insanla sınırlandırıyor.

Anadolu ağızlarında kadın için kullanılan

“Dişi kalayık-kadın işçi, dişi kalek-kadın hizmetçi” gibi 

Dişi kelimesiyle kurulu sıfat tamlamaları da mevcut.

★★★★★★★★★★★

9. Uragut

“Dişi”ye göre daha özel ve belirli bir anlam ifadesine sahip.
11. yüzyıldan itibaren tarihi metinlerde görülmeye başlanır

Eski Anadolu’da dişiyle aynı kavramı karşılar.

Kelimenin kökeni hakkında ise tam birşey söylenemiyor

Fakat ilk hecesi “Urug”
Sarı Uygurlarda “Soy, Tohum” anlamına gelirken

“Ur”, “Ura” şişmek, şiş, yani hamile anlamına da geliyor.

★★★★★★★★★★★

10. Kız

“Affedersin, kız mıdır, kadın mıdır bilemem” ifadesi
Kadına bakışımızı yeniden sorgulamamızı sağladı ki

Bu bakımdan beklendiğinden daha büyük bir farkındalık yarattı

Sinirimizi zıplatsa da hakkını teslim etmek gerek.

Bu kelime, evlenmemiş ve hatta bakire kadını ifade etmek için kullanılıyor.

Eski Anadolu ve Osmanlı Türkçesi metinlerinde 

Sıkça “Gıs”, “Gız”, “Kıs”, “Kız” olarak geçiyor.

Modern dünyamızda kadın için 

Böyle bir ayrım yapmak, kadını “Bakireliği” üzerinden tanımlamak

Hiç hoş karşılanmıyor ve ayıp sayılıyor.

Dolayısıyla artık kadınların tamamı için “Kız” kelimesini kullansak

Bunu olağan karşılasak da

Bu kelime esasen günümüzde de kadının

Çocukluk ve ergenlik dönemini tanımlamaya devam ediyor.

★★★★★★★★★★★

Blog dan Daha Farklı 

Derlemeye Ulaşmak İçin 

Aşağıdaki Link Adresine

Tıklayabilirsiniz 

https://xtarik.blogspot.com/