Tatarlar Nereden Çıktılar ve Kısa Orta Asya Tarihi

Moğol istilasına uğrayan 

Deşt-i Kıpçak halkına 

Yeni Türk-Moğol kimliğiyle 

"Diğer Kavimler" Tatar demeye başladılar. 

Tatarlık böylece ortaya çıktı.
Tatar kelimesinin kökeni hakkında çeşitli görüşler:

– Asıl Tatar halkı eski bir Moğol kabilesidir.

– Tatar eski Türk dillerinde “Diğer İnsanlar” anlamına gelmektedir.

– İslam dünyasında, “Tatar” kelimesiyle kastedilen, “Moğol” dur.

– Avrupa Moğollara "Tartar/Tatar" diyordu.

– Tatar, Rusların Altın Orda’ya tabi olmuş 

Bütün Türk halklarına (hatta bazı hallerde temas ettikleri - Osmanlılar hariç - bütün Türklere) verdikleri bir isimdir.

– Ruslar, Türkleri sevmediklerinden dolayı 

Onları kötüleme maksadıyla 

Kazan ahalisine

Moğollara izafen Tatar diyordu.

Etnik ve linguistik açıdan 

Bugün Tatarlar denilen halkların 

Ne “Asıl Tatarlar”la

Ne de Moğollarla 

Hemen hiç bir ilişkileri yok

Hatta kendi aralarında da 

(Umumen Türk dilli ve Müslüman olmaları dışında) 

Büyük farklar mevcut ise de

“Tatar” tabiri bir şekilde empoze olmuş ve yerleşip kalmıştır.

XIII. Yüzyılda Cengiz Han imparatorluğu’nun hakimiyetine girmesiyle 

Anadolu’ya yerleşen Moğol boy ve kabileleleri arasında 

“Tatar” adını taşıyanlar dan dolayı

Doğudan gelen ancak Moğol olmayan

Başta çeşitli Türk toplulukları

Hatta Azerbaycan Türkleri de dahil olmak üzere

Pek çok Asyatik unsurlar da yaygın bir genellemeyle 

“Tatar” olarak isimlendirilmiştir.

Sibir Hanlığı

Altın Ordu Devletinin yıkılmasıyla ortaya çıkan 

Altı Tatar/Kıpçak Hanlığından biri olan 

Sibir (Tatarca Seber) Hanlığı halkı

Türklerin İdil-Ural Tatar halklarından olup 

Sibirya Tatarları 

Sibir Tatarları

Batı Sibir Tatarları

Batı Sibirya Tatarları olarak adlandırılmaktadırlar.

Bugünkü Sibirya’nın adı 

Rusça’da “Sibir” olup 

Bu topraklarda yaşamış olan Sibirlerden kalmadır. 

Sibir adı ise daha sonra Hanlığın merkezi olan 

Sibir (İsker) şehrinden gelmektedir. 

Sibir (Seber) hanlığı 1464 – 1598 yılları arasında Sibirya’da hüküm sürdü.

Hanlığın halkı önceleri Cengiz Han’ın oğlu Cuci’nin ulusuydu

Bilinen ilk hükümdarları

Mamık Oğlu Taybuga idi. 

14. yüzyıldan îtibaren Orta Asya’da hâkimiyet kuran

Günümüzde çoğunlukla Özbekistan Cumhuriyetinde yaşayan 

Bir Türk boyu olan Şibanilerden (Şeybaniler)

İbak Han o yıllarda merkezi Tura ve Tobol ırmaklarının 

Birleştiği yerdeki Çimki-Tura kasabası olan Tümen Hanı ydı. 

İbak kız kardeşini Taybuğaların Hanı Mar Han’la evlendirerek 

Taybugalarla yakınlık kuran İbak Han

Daha sonra Mar Han’ı öldürerek, hanlığını ele geçirdi. 

Mar Han’ın akrabalarından Muhammet

1495 yılı civarında İbak Han’ı öldürerek

Tobol ve Orta İrtiş’teki Türk boylarını birleştirdi

Hanlığın merkezini İrtiş üzerindeki 

(Bugünkü Tobolsk’un 17 km yukarısında) 

“İsker” (Sibir) adındaki kaleye taşıdı. 

16. yüzyılın başında Tümen Hanlığı’nın topraklarını tamamıyla ele geçiren bu hanlık

Bundan sonra merkezinin adından ötürü Sibir Hanlığı olarak anılmaya başladı.

Batı’daki en kuvvetli Tatar kalesi olan Kazan’ın 

1552’de Rusların eline geçtiğinde 

Sibir hanı olan Yadigar bir taraftan

Yaklaşan Rus tehlikesini hafifletmek

Diğer taraftan, güneydeki 

Kazak-Kırgız bozkırlarından gelen 

Hücumlara karşı koyabilmek maksadıyla

1555’te, Rus Çarı İvan’ı başarısından dolayı tebrik etmiş

İki ülke arasında yakınlaşma sağlamıştır.

Küçüm Han
İbak Han’ın torunu Küçüm

1563’de Yadigar’ı yenerek Sibir hanlığını ele geçirdi. 

Küçüm Han’ın ülkesinin temelini Kazak halkının oluşmasında önemli rol oynayan

Kıpçak

Argın

Jalayır (Celâyir)

Kerey

Nayman

Tabın

Anglı

Karluk ve diğer kabileler teşkil ediyordu. 

Bunlar çok eskiden beri Kazak halkının ataları olan

Türkçe konuşan Kıpçak kabileleriydi. 

Ruslar diğer Türkçe konuşan topluluklar gibi bu kabilelere de Tatar adını vermişlerdi.

Küçüm’ün hanlığı Batı Sibirya ve Kuzey Kazakistan topraklarını içine alıyordu. 

Küçüm Han Şamanizm ve Mecûsîlik yerine İslâmiyet’in yayılmasına çalıştı.

Don Kazakları
Öte yandan, Altın Orda devletindeki bazı Kıpçak aşiretleri zamanla asimile olarak

Ortodoks Hıristiyan olmuş ve Rusça konuşmaya başlamışlardı.

Asılları Türk olduğu için onlara Kazak deniliyordu. 

Halbuki günümüz Kazakistan Kazaklarıyla ilgileri yoktu. 

Bir görüşe göre bunlar 

Rus knezlerinin zulmünden kaçan zümrelerinden teşekkül etmekte idi. 

Ruslarda Kazak “Kanun ve hakimiyet tanımayan” kimseler manasına geliyordu. 

Onlara Kazak denilmesinin sebebi buydu. 

Rus ordusu oluşturulurken 

Bu Kazaklara savaşçılıkları nedeniyle önemli görevler verilmişti. 

Bundan sonra onlara Rus Kazakları 

(Lehçe ve Rusça okunuştan kaynaklanarak Kosak – Cossack da denmekte) 

Don boyunda yaşadıkları için Don Kazakları denmiştir. 

Ukrayna Kazakları ile ilgileri yoktur.

Rus Kazakları disiplin yönüyle zayıflardı, yağmacılık yapmaktır

Rus tüccarlarını da soymaktaydılar. 

Moskova bu yüzden üzerlerine kuvvetleri gönderdi

Bir bölümü yakalanıp öldürülürken 

Diğerleri Volga boylarına kaçtılar. 

Başlarına Yermak Timofeyeviç geçti. 

Yermak, Ural’ın doğusunda yağma yapılacak zenginliklerin bulunduğunu fark etti

1578’den itibaren o taraflara seferler düzenlemeye başladı.

1581’de tüfeklerle donatılmış olan Kazaklar

Ruslar Yermak komutasında Çuvaş Burnu Savaşı’nda Küçüm Han’ı yenerek Kaşlık kentini işgal ettiler. 

Buna rağmen Küçüm Han direnişe devam etti

1585’de çatışmada Yermak öldürüldü. 

Sayıları 150’ye inmiş olan Kozak-Rus askerleri

Bu durum karşısında İsker’i terk ederek Rusya’ya kaçmak zorunda kaldılar.

Rus hakimiyeti
Ruslar 1586 yılının başlarında Sibirya’ya hanlığını yeni baştan adım adım fethetmeye karar verdiler. 

Rus askerleri

29 Temmuz 1586’da Tara’ya yakın bir yerde eskiden 

Tatarlar’ın Çinki adını verdikleri şehrin yakınına yerleştiler.

Ruslar bölgede kalıcı olmak için Tümen

Tobolsk, Pilim, Berezov, Surgut ve Tara şehirlerini kurdular. 

1598’de Küçüm bugünkü Novasibirsk yakınlarında kuşatıldı.

Obi Nehri muharebesi’nde yenilen Küçüm Han’ın 

Nogay Orda’ya sığınmasıyla Sibir hanlığı yıkıldı.

Bu son güçlü engelin ortadan kalkmasından sonra 

Rusya’nın önünde Büyük Okyanus’a kadar direnç gösterecek kuvvet kalmamıştı.

Bundan sonra Ruslar tüm Sibirya’yı ele geçirdiler.

18. yüzyıldan sonra Tatarların huzurları kalmadı. 

Zira Ruslar; 

Bu yüzyıldan sonra dini, sosyal, kültürel yönlerden kendilerini kimlik değiştirmeye zorladılar. 

1886’da çıkartılan bir kanunla

İmamlık, kadılık yapacak kişilerin Rusça öğrenmesi mecbur kılındı. 

Müslümanlara ait eğitim kurumları kapatıldı

Din değiştirmeye zorlandılar.

Abdurreşid İbrahim Efendi
19. yüzyılın sonunda Rusya Türkleri arasında 

Yenileşme ve millî mücadele hareketini başlatanlar 

Arasında Sibiryalı aydın Abdürreşid İbrahim önemli bir yere sahiptir. 

Rusya Türklerinin ilk liderlerinden 

Seyyah, yazar, fikir adamı Abdürreşid İbrahim 

Sibirya Türklerinin baskı ve kimlik değiştirme zorlamaları karşısında 

Bir yandan iyi yetişmeleri

Uyanmaları için çalışırken diğer yandan onların korunmalarını sağlamak 

Üzere etkileyebildiklerini Osmanlı devrinde 

Anadolu’ya göç etmeye teşvik etmiş

Bu şekilde toplam 70 bin Sibirya Türk’ünün 

1907’den itibaren Anadolu’ya gitmesini sağlamıştır.

Abdurreşid İbrahim 1944 yılında Tokyo da vefat etmiş

Tamareien Mezarlığı’na defnedilmişti

Tarık Başçıl  _    25 Ocak 2026

Not: 

Kırmızı yazılı kelime gördüğünüzde tıklar iseniz

Sizi "Vikipedi" e yönlendirir

Onun hakkında daha fazla bilgiye ulaşmış olursunuz

★★★★★★★★★★★

Blog dan Daha Farklı 

Derlemeye Ulaşmak İçin 

Aşağıdaki Link Adresine

Tıklayabilirsiniz 

https://xtarik.blogspot.com/